समाजात “अनाथ” हा शब्द अनेकदा दुर्बलतेचे, अपूर्णतेचे किंवा दुर्दैवाचे प्रतीक मानला जातो. मात्र प्रत्यक्षात अनाथ असणे म्हणजे आयुष्य संपले असे नाही, तर आयुष्य स्वतःच्या कर्तृत्वाने घडवण्याची एक कठीण पण सशक्त वाट असते. आई–वडिलांचा आधार नसतानाही अनेक युवकांनी आपल्या जिद्दीच्या बळावर शिक्षण, नोकरी, प्रतिष्ठा आणि सामाजिक योगदानाच्या शिखरावर आपली ओळख निर्माण केली आहे. अशा अनाथ युवकांचा प्रवास केवळ वैयक्तिक यशाचा नसून, तो संपूर्ण समाजासाठी प्रबोधन करणारा आहे.
शिक्षण : अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारी वाट....
अनाथ युवकांसाठी शिक्षण ही केवळ पदवी मिळवण्याची प्रक्रिया नसते, तर ते स्वतःच्या अस्तित्वासाठीचे शस्त्र असते. आर्थिक अडचणी, भावनिक अस्थिरता, समाजाचा कधी कधी मिळणारा तिरस्कार या सगळ्यांना तोंड देत शिक्षण पूर्ण करणे हे मोठे धैर्याचे काम आहे. अनेक अनाथ युवक वसतिगृहात राहून, शिष्यवृत्ती, मदतनिधी आणि स्वतःच्या मेहनतीच्या जोरावर शिक्षण पूर्ण करतात. त्यांच्यासाठी प्रत्येक परीक्षा ही केवळ शैक्षणिक नव्हे, तर जीवनाची कसोटी असते.
अभ्यासाचे प्रयत्न : परिस्थितीशी लढण्याची जिद्द...
घरात अभ्यासासाठी शांत वातावरण नसताना, मार्गदर्शन करणारा कोणी नसताना स्वतःला शिस्त लावून अभ्यास करणे हे सोपे नाही. तरीही अनाथ युवक परिस्थितीला दोष न देता स्वतःवर विश्वास ठेवतात. पहाटे उठून अभ्यास, दिवसा छोटे-मोठे काम, संध्याकाळी पुन्हा पुस्तके—असा त्यांचा दिनक्रम असतो. अपयश आले तरी ते खचत नाहीत, कारण त्यांना माघार घेण्याचा पर्यायच नसतो. हीच जिद्द पुढे त्यांच्या यशाची पायाभरणी करते.
मित्रांची अनमोल साथ व नातेवाईकांचा आधार...
तीन मित्रांची व मामाच्या पोरांची जीवनाच्या अंधारात मदतीचा आधार म्हणून पुढे आले आणि यशाचा शैक्षणिक वनवासानंतर खडतर प्रवास सुरू झाला. अपयशाला नातेवाईक नसतात आणि यशाला सोबती असतात ही वास्तविकता आजही समाजात चालूच आहे.
नोकरी : आत्मनिर्भरतेकडे टाकलेले पाऊल....
शिक्षणानंतर मिळणारी नोकरी अनाथ युवकांसाठी केवळ उत्पन्नाचे साधन नसते, तर ती आत्मसन्मानाची पहिली पायरी असते. नोकरी मिळाल्यानंतर समाजाचा दृष्टिकोनही बदलतो. “अनाथ” म्हणून पाहणारेच लोक त्यांच्याकडे आदराने पाहू लागतात. शासकीय किंवा खासगी क्षेत्रात प्रामाणिकपणे काम करत ते स्वतःचे आयुष्य स्थिर करतात आणि समाजात आपले स्थान निर्माण करतात.
पद व प्रतिष्ठा : संघर्षाला मिळालेली मान्यता...
जेव्हा एखादा अनाथ युवक अधिकारी, स्थापत्य अभियंता सहाय्यक पाठ बंधारे विभाग महाराष्ट्र शासन ह्या जबाबदार पदावर पोहोचतो, तेव्हा ते यश केवळ त्याचे वैयक्तिक नसते. ते संपूर्ण अनाथ अथवा बापाच्या छत्र नसलेल्या युवक समाजासाठी अभिमानाचे असते. पद आणि प्रतिष्ठा ही त्यांच्या संघर्षाची समाजाने दिलेली मान्यता असते. अशा व्यक्ती समाजाला सांगतात की, परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी कर्तृत्वाच्या जोरावर माणूस सन्मान मिळवू शकतो.
स्पर्धा परीक्षा व मार्गदर्शन : अनुभवातून दिशा...
अनेक अनाथ युवक स्पर्धा परीक्षांच्या माध्यमातून यश मिळवतात. स्वतःचा संघर्ष अनुभवल्यामुळे ते पुढील पिढीला योग्य मार्गदर्शन देतात. मोफत मार्गदर्शन शिबिरे, अभ्यासगट, प्रेरणादायी भाषणे यांच्या माध्यमातून ते इतर गरजू विद्यार्थ्यांना दिशा देतात. “आपण जे भोगलो ते इतरांनी भोगू नये” ही भावना त्यांच्या कार्यामागे असते.
सामाजिक कार्य : वेदनेतून संवेदनशीलता..
अनाथ युवक समाजकार्याकडे विशेष ओढलेले असतात, कारण त्यांनी समाजाची दुसरी बाजू जवळून पाहिलेली असते. अनाथाश्रम, गरीब विद्यार्थी, गरजू कुटुंबे यांच्यासाठी ते कार्य करतात. शिक्षण साहित्य वाटप, शिष्यवृत्ती, आरोग्य शिबिरे अशा उपक्रमांतून ते समाजाचे ऋण फेडण्याचा प्रयत्न करतात. स्वतःला मिळालेल्या संधींचा उपयोग समाजासाठी करणे ही त्यांची खरी ओळख ठरते.
कर्तृत्वाने ओळख : अनाथपणावर मात
शेवटी, अनाथ युवकांची खरी ओळख त्यांच्या कर्तृत्वातूनच घडते. आई–वडील नसणे ही त्यांची ओळख राहत नाही, तर त्यांनी मिळवलेले शिक्षण, पद, सन्मान आणि समाजासाठी केलेले कार्य हीच त्यांची खरी ओळख बनते. ते समाजाला शिकवतात की, जन्म नव्हे तर कर्म माणसाची ओळख ठरवते.
अनुभवातून मैत्रीवर टाकलेला प्रकाश....
अनाथ युवकांचा संघर्ष हा केवळ व्यक्तिगत वेदनेचा नाही, तर तो समाजासाठी प्रेरणादायी संदेश आहे. योग्य संधी, मार्गदर्शन आणि समाजाचा विश्वास मिळाल्यास हे युवक चमत्कार घडवू शकतात. त्यामुळे समाजाने त्यांच्याकडे दयेने नव्हे, तर विश्वासाने पाहिले पाहिजे. कारण कर्तृत्वाने ओळख घडवणारे , अफाट कष्टाने यशस्वी होणारे आई किंवा वडील बसलेले युवक हेच उद्याच्या सक्षम, संवेदनशील आणि सशक्त समाजाचे शिल्पकार आहेत.
मैत्रीच्या अनुभवातून...
दिपक सुमन पंडित साटोटे
प्रबोधनात्मक युवा लेखक
समुदाय आरोग्य अधिकारी
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा