प्रा.महेंद्र तुळशिराम खेडकर यांच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्वाचा आणि त्यांनी कला, शिक्षण व समाजसेवा क्षेत्रात दिलेल्या योगदानाचा आढावा घेणारा विस्तृत लेख.....

प्रा.महेंद्र तुळशिराम खेडकर: कला, शिक्षण आणि समाजसेवेचा त्रिवेणी संगम.

कला आणि संस्कृतीच्या प्रांगणात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात, जी केवळ स्वतःची ओळख निर्माण करत नाहीत, तर समाजाच्या सांस्कृतिक चेतनेला नवा आयाम देतात. प्रा. महेंद्र तुळशिराम खेडकर हे असंच एक नाव, ज्यांनी गेल्या चार दशकांपासून महाराष्ट्र, गुजरात आणि मध्य प्रदेश या तीन राज्यांच्या सांस्कृतिक पटलावर आपल्या कार्याचा अमीट ठसा उमटवला आहे.

१. संगीत क्षेत्रातील उत्तुंग कामगिरी-

प्रा. खेडकर यांची मुख्य ओळख एक सिद्धहस्त संगीतकार आणि कला संघटक म्हणून आहे. संगीताच्या माध्यमातून त्यांनी केवळ मनोरंजनच केले नाही, तर समाज प्रबोधनाचे व्रतही जोपासले आहे.

 * संस्थात्मक नेतृत्व: ते 'स्वरब्रह्म संगीत कला अकादमी'चे संचालक आणि 'ऑर्केस्ट्रा सरगम'चे संस्थापक आहेत. तसेच, भारतीय संगीत कलापीठाचे मुख्य सल्लागार म्हणून ते मार्गदर्शन करत आहेत.

 * पुणे भारत गायन समाज (शहादा केंद्र): या नामांकित संस्थेच्या शहादा केंद्राचे संचालक म्हणून त्यांनी अनेक पिढ्यांना शास्त्रीय व सुगम संगीताचे बाळकडू दिले आहे.

 * चित्रपट व अल्बम संगीत: त्यांनी अनेक हिंदी, मराठी, गुजराती आणि विशेषतः खान्देशची माती असलेल्या अहिराणी, आदिवासी व गुर्जर गीतांना संगीतबद्ध केले आहे. अनेक चित्रपट आणि कॅसेट अल्बमसाठी त्यांनी संगीतकार व संगीत संयोजक म्हणून काम पाहिले आहे.

 * आकाशवाणी व लोकसंगीत: जळगाव व धुळे आकाशवाणी केंद्रावरून त्यांचे लोकसंगीताचे कार्यक्रम नियमितपणे प्रसारित होतात, ज्यातून त्यांनी लोककलेचे जतन केले आहे.

२. शैक्षणिक क्षेत्रातील ३८ वर्षांचा प्रवास-

प्रा. खेडकर हे केवळ कलाकार नसून एक उत्तम शिक्षक आणि मार्गदर्शकही आहेत.

 * पूज्य साने गुरुजी विद्या प्रसारक मंडळ (शहादा): या संस्थेच्या कला, विज्ञान व वाणिज्य कनिष्ठ महाविद्यालयात त्यांनी ३८ वर्षे आपली सेवा दिली आहे. विशेषतः 'किमान कौशल्य विभाग प्रमुख' (MCVC) म्हणून त्यांनी शेकडो विद्यार्थ्यांना स्वावलंबी बनवले.

 * अभियांत्रिकी क्षेत्रातील योगदान: इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंग विषयाचे प्राध्यापक असलेल्या खेडकर यांनी आय.टी.आय., तंत्रनिकेतन आणि अभियांत्रिकी महाविद्यालयांमध्ये व्याख्याता, परीक्षक आणि 'ट्रेनिंग अँड प्लेसमेंट' विभागाचे सदस्य म्हणून महत्त्वाची जबाबदारी पेलली आहे.

३. समाजसेवा आणि संघटन-

"कलेसाठी कला" न मानता "समाजासाठी कला" हे ब्रीद त्यांनी जपले आहे.

 * अखिल भारतीय भोईसमाज: या समाजाच्या हक्कासाठी आणि प्रगतीसाठी त्यांनी 'अखिल भारतीय भोईसमाज कल्याणकारी मंच'ची स्थापना केली आणि त्याचे संस्थापक अध्यक्ष म्हणून ते कार्यरत आहेत.

 * सामाजिक कार्य: महाराष्ट्र पोलीस कल्याण निधीसाठी कार्यक्रम आयोजित करणे असो किंवा पूरग्रस्तांच्या मदतीसाठी संगीताचे कार्यक्रम करून निधी गोळा करणे असो, प्रा. खेडकर नेहमीच आघाडीवर राहिले आहेत. शासकीय योजनांचा प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी त्यांनी संगीताचा प्रभावी वापर केला आहे.

४. सन्मान आणि पुरस्कार-

त्यांच्या प्रदीर्घ सेवेची दखल घेऊन विविध संस्थांनी त्यांना सन्मानित केले आहे:

 * समाज रत्न पुरस्कार: अखिल भारतीय भोईसमाज सेवा संस्थेतर्फे त्यांच्या सामाजिक कार्याबद्दल हा गौरव प्रदान करण्यात आला.

 * उत्कृष्ट लोकसंगीतकार: जेसीस चेंबर ऑफ मध्य प्रदेश यांच्या वतीने त्यांना हा पुरस्कार मिळाला.

 * स्वातंत्र्याचा अमृत महोत्सव गौरव: स्वातंत्र्याच्या ७५ व्या वर्षा निमित्ताने कला आणि संगीत क्षेत्रातील विशेष योगदानाबद्दल त्यांना सन्मानित करण्यात आले.

 * युवा रंग: विविध सांस्कृतिक महोत्सवांमध्ये त्यांनी अनेक गोल्ड, सिल्वर आणि ब्रॉन्ज मेडल प्राप्त केली आहेत.

      

प्रा.महेंद्र तुळशिराम खेडकर यांनी अध्यापन, संगीत साधना आणि समाजसेवा या तिन्ही क्षेत्रांत दिलेले योगदान अत्यंत मोलाचे आहे. शहादा सारख्या सातपुडा पर्वताच्या पायथ्याशी असलेल्या भागातून येऊन आंतरराज्जीय स्तरावर आपली ओळख निर्माण करणे ही बाब अभिमानास्पद आहे. त्यांच्या या प्रवासाला आणि 'समाज रत्न' पुरस्कार मिळाल्याबद्दल त्यांचे मनःपूर्वक अभिनंदन!!!

संकलन व लेखन -

प्रा.नेत्रदीपक किशोर कुवर, शहादा जिल्हा नंदुरबार

मो.९४२३१९४५२५